Dierenleed tijdens reizen: hoe herken je het en wat kun je doen?

In Jordanië zag ik iets wat me tot op de dag van vandaag bijblijft. Een ezel die nauwelijks nog vooruitkwam, volledig overbelast door een toerist op zijn rug die voor zijn plezier naar de Monastery wilde zonder zelf te hoeven lopen. Op een gegeven moment kon het dier niet meer en zakte het bijna letterlijk door zijn hoeven. De toerist had op dat moment moeten afstappen, maar deed dat niet. In plaats daarvan kreeg de ezel stokslagen om hem toch verder te laten lopen. Het was warm, de traptreden waren zwaar en het dier was duidelijk op. Dit beeld maakte me ongelooflijk verdrietig en boos tegelijk.

Dit was geen incident, maar iets wat daar dagelijks gebeurt. Een ezel is niet gebouwd om zware mensen te vervoeren, zeker niet langdurig en zeker niet in die omstandigheden. Toch wordt dit gezien als normaal, omdat het onderdeel is van het toeristische aanbod. Dat beeld van die arme ezel liet me niet los en zette me aan het denken over hoeveel dierenleed we onderweg ongemerkt accepteren.

Ezels zijn slechts één voorbeeld. Over de hele wereld worden dieren ingezet als toeristische attractie. Olifantenritjes, het dragen van krokodillen of alligators, selfies en wandelen met leeuwen, dolfijnenshows, papegaaien op schouders of aapjes aan een lijntje. Het ziet er onschuldig uit, soms zelfs liefdevol, maar achter dit soort activiteiten gaat vaak veel mis. Wilde dieren zijn niet gedomesticeerd en worden getraind met dwang, angst of isolatie. Ze leven in kleine verblijven, krijgen geen rust en hebben geen keuze. Dat een dier er rustig uitziet, zegt weinig. Veel dieren vertonen aangeleerd gedrag of zijn apathisch geworden.

Zolang toeristen blijven betalen voor dit soort ervaringen, blijft deze industrie bestaan. Zonder vraag is er geen aanbod. En laten we met zijn allen ervoor zorgen dat die vraag minder en minder wordt.

Je kunt niet altijd met zekerheid zeggen of een situatie goed of slecht is. Toch zijn er duidelijke signalen waar je als reiziger op kunt letten. Wordt een dier gebruikt voor foto’s, shows of ritjes, dan is dat vaak al een eerste waarschuwing. Wilde dieren horen geen kunstjes te doen en al helemaal niet constant beschikbaar te zijn voor toeristen. Als een dier zich laat aaien, vasthouden of benaderen alsof het tam is, kun je je afvragen hoe dat gedrag is aangeleerd. In sommige gevallen worden dieren zelfs gedrogeerd zodat toeristen met ze op de foto kunnen. Want denk maar niet dat je zomaar naast een wilde leeuw kunt zitten.

Let ook op de omstandigheden waarin dieren worden gehouden. Kleine verblijven, korte kettingen of het ontbreken van schaduw en rustmomenten zijn duidelijke tekenen dat het welzijn niet voorop staat. Dieren die continu moeten werken of zichtbaar vermoeid zijn, worden vaak overbelast. Dat geldt net zo goed voor ezels en paarden als voor olifanten of kamelen.

Gedrag zegt vaak meer dan uiterlijk. Een dier dat stil blijft staan of weinig reageert, lijkt misschien rustig, maar kan ook stress of uitputting ervaren. Agressie, herhalend gedrag of juist apathie zijn signalen dat er iets niet klopt. Vertrouw niet alleen op wat je ziet, maar stel jezelf de vraag of dit gedrag natuurlijk is voor het dier.

Twijfel je? Dan is het meestal beter om afstand te houden en niet mee te doen. In veel gevallen klopt je gevoel namelijk beter dan je denkt.

Niet alles is zwart of wit. Er zijn ook plekken die zich richten op opvang, bescherming en educatie. Denk aan opvangcentra voor gewonde dieren of projecten die bezoekers laten zien waarom bepaalde diersoorten beschermd moeten worden. Daar zit vaak een oprechte intentie achter.

Een voorbeeld is het Sloth Sanctuary Costa Rica. Hier worden gewonde en verweesde luiaards opgevangen en verzorgd. Bezoekers krijgen uitleg over de dieren en hun leefomgeving, zonder dat je ze kunt aanraken of ermee op de foto gaat. Dat voelt anders dan een attractie waarbij dieren puur voor vermaak worden ingezet.

Tegelijk blijft het een lastig gebied. Dieren horen in principe niet in contact te zijn met mensen. Zelfs bij goede bedoelingen blijft er een spanningsveld bestaan tussen educatie en toerisme. Ook plekken die zich presenteren als opvangcentrum zijn niet automatisch verantwoord.

Het vraagt dus om kritisch kijken. Wat gebeurt er met de dieren? Is het contact beperkt? Ligt de nadruk op herstel en terugkeer naar de natuur, of op bezoekers en beleving? Soms zit het goed, soms niet. En soms blijft het gewoon een grijs gebied.

Tijdens een reis in Kirgizië zag ik iets wat me ook bijbleef. Voor mijn ogen werd een geit geslacht als onderdeel van een traditioneel spel. Het hoort daar bij de cultuur en wordt door locals als normaal gezien. Toch vond ik het vrij heftig om te zien hoe een geit de keel werd doorgesneden. Niet omdat ik geen begrip heb voor andere gebruiken, maar omdat het je opnieuw laat nadenken over hoe wij naar dieren kijken en hoe verschillend dat kan zijn per land en situatie.

Het is niet aan mij om daar een oordeel over te vellen. Maar het laat wel zien dat onze kijk op dieren niet overal hetzelfde is, en dat je als reiziger soms wordt geconfronteerd met dingen die wringen.

Dat geldt ook voor tradities zoals stierengevechten in bijvoorbeeld Spanje en Mexico. Voor de één is het een cultureel erfgoed dat al generaties bestaat, voor de ander is het moeilijk te begrijpen of te accepteren. Ook daar merk je hoe groot de verschillen kunnen zijn in hoe mensen naar dieren kijken en welke rol ze spelen binnen een samenleving.

Met dit artikel wil ik niet de strenge leraar spelen die anderen de les wil lezen. Ook ik heb dingen gedaan waar ik nu anders naar kijk. Jaren geleden ben ik op de foto gegaan met een krokodil in Cuba. Ik heb dus ooit een stierengevecht bijgewoond in Mexico. En in Sri Lanka bezocht ik een olifantentehuis waarbij ik achteraf grote bedenkingen heb. Op dat moment voelde het bijzonder en onschuldig, al gingen bij mij de alarmbellen al af toen toeristen naar beneden mochten om de olifanten van dichtbij te fotograferen en aan te raken. Pas later begon ik me af te vragen wat er allemaal nodig was om zulke ervaringen mogelijk te maken. Hoe worden die dieren gehouden, getraind en ingezet. En waarom sturen reisorganisaties toeristen naar dit soort plekken?

Door schade en schande ben ik wijzer geworden. Ik heb hiervan geleerd en probeer bewust te voorkomen dat ik dit soort fouten opnieuw maak. Reizen leert je veel, maar soms leer je pas echt als je terugkijkt en durft toe te geven dat je het toen niet goed zag.

In de loop der jaren is mijn manier van reizen veranderd. Tegenwoordig sla ik bepaalde activiteiten met dieren bewust over. Zelfs een rit met paard en wagen voelt voor mij niet meer goed. Ik doe alleen nog mee als ik er zeker van ben dat het dier vrij kan bewegen, voldoende rust krijgt en niet wordt ingezet puur voor vermaak. Dat betekent soms dat ik iets laat schieten wat anderen wel doen. En dat is prima. Reizen draait voor mij niet om het afvinken van ervaringen, maar om respect voor de omgeving en alles wat daar leeft. Dat vraagt soms om keuzes maken en accepteren dat niet alles voor jou bedoeld is.

Ik hou van dieren spotten. Van het moment waarop je ineens oog in oog staat met een wild dier in zijn natuurlijke omgeving. Maar dat betekent ook wachten en goed zoeken. En soms heb je gewoon pech en zie je niets.

Dieren laten zich niet regisseren. Ze zijn er niet wanneer het jou uitkomt en ze verdwijnen weer als het hen niet zint. En dat is hoe het hoort. Wilde dieren zijn er niet om ons te entertainen. Daarom zijn die momenten waarop het wél lukt zo bijzonder. Die moet je koesteren. De onvoorspelbaarheid geeft elke ontmoeting extra waarde.

Niet al het dierenleed is direct zichtbaar. Soms lijkt iets onschuldig, maar is de impact groot. Denk aan stranden waar schildpadden uit hun eieren kruipen. Mensen zitten er massaal bovenop voor foto’s. Ze raken de dieren aan, blokkeren hun route naar zee of gebruiken fel licht. Goedbedoeld misschien, maar de gevolgen zijn ernstig. Schildpadden raken gedesoriënteerd, worden vertrapt of halen de zee niet eens.

Wilde dieren kun je niet aanraken. Nooit. Hoe klein, kwetsbaar of schattig ze ook lijken. Wilde dieren bekijk je van afstand, zonder ze aan te raken.

Je hoeft geen activist te zijn om verschil te maken. Het zit vaak in de keuzes die je zelf maakt tijdens een reis. Ga vooraf na of een activiteit met dieren verantwoord is en sla het over als je twijfelt. Vermijd shows, ritjes en attracties waarbij dieren worden ingezet voor vermaak. Wees kritisch bij opvangcentra en stel vragen. Worden dieren aangeraakt, vastgehouden of gebruikt voor foto’s, dan klopt er meestal iets niet.

Ook het voeren van wilde dieren is iets om te vermijden. Bij Parque Nacional Manutel Antonio in Costa Rica zag ik bijvoorbeeld dat wasberen en apen zo gewend zijn geraakt aan toeristen dat ze op mensen afkomen, tassen opentrekken en zelfs op je springen in de hoop voor wat eten. Wat onschuldig lijkt, zorgt ervoor dat dieren hun natuurlijke gedrag verliezen en afhankelijk worden van mensen.

Kies liever voor dieren spotten in het wild, met afstand en geduld. En spreek reisgenoten, vrienden en familie erop aan als dat nodig is, zonder te veroordelen. Bewust reizen begint bij kijken, nadenken en soms gewoon nee zeggen.

Dieren zijn geen decorstukken, geen attracties en geen selfie-objecten. Ze horen niet vastgebonden, opgesloten of aangeraakt te worden. Reizen draait om ontdekken, maar ook om respect. Dat geldt niet alleen voor culturen en landschappen, maar ook voor de dieren die daar leven. Misschien zien we soms minder wildlife onderweg, of misschien hebben we soms pech. Maar reizen wordt er niet minder mooi van. Als je dan oog in oog komt te staan met een wild dier, dan is het moment zo veel meer waard.

Dierenleed in het toerisme stopt niet vanzelf. Zolang er vraag is, blijft het aanbod bestaan. En dat aanbod komt niet alleen van lokale aanbieders, maar ook van grote reisorganisaties.

Sommige partijen zijn de afgelopen jaren gestopt met het aanbieden van activiteiten met wilde dieren. Tegelijk zijn er nog steeds organisaties die dit soort uitjes blijven verkopen. Denk aan tickets voor dolfinaria of shows met orka’s en dolfijnen in gevangenschap. Daarmee blijft de vraag in stand en verandert er weinig.

Voor mij is dat een reden om kritisch te kijken naar waar ik boek. Ik kies er bewust voor om dit soort tours niet te boeken en ook geen organisaties te ondersteunen die hier nog aan verdienen. Niet omdat ik de perfecte reiziger ben, maar omdat ik inmiddels beter weet.

Als reiziger heb je daar meer invloed op dan je denkt. Door bepaalde keuzes niet te maken, geef je een duidelijk signaal af. Soms zit dat in kleine dingen, zoals een excursie overslaan of net iets verder kijken dan het standaard aanbod.

Wil je je hier verder in verdiepen, dan is het de moeite waard om eens te kijken op World Animal Protection. Zij doen onderzoek naar dierenwelzijn in toerisme en laten zien welke activiteiten je beter kunt vermijden en waar je op kunt letten. Ook kun petities tekenen om het dierenleed te stoppen.