Bautzen: wat te doen in deze historische stad

Bautzen ligt in de regio Oberlausitz en heeft een geschiedenis die meer dan duizend jaar teruggaat. Het historische centrum stamt uit het jaar 1002 en is opvallend goed bewaard gebleven. Wanneer je de stad van een afstand bekijkt, zie je direct waarom Bautzen bekendstaat als de stad van de torens. De skyline wordt gedomineerd door torens en stadsmuren die boven de Spree uitsteken.

Aan Bautzen worden ook vaak de drie ‘S’-en gekoppeld. Deze staan voor Senf, Sorben en Sitzen. Senf verwijst naar de beroemde Bautz’ner mosterd die hier al sinds de negentiende eeuw wordt geproduceerd. Sorben verwijst naar het Slavische volk dat al eeuwenlang in deze regio leeft en nog altijd een belangrijke rol speelt in de lokale cultuur. Sitzen betekent letterlijk ‘gevangen zitten’ en verwijst naar de beruchte gevangenissen van Bautzen waar in de twintigste eeuw politieke gevangenen werden opgesloten.

Bautz’ner Senf is bekend in heel Duitsland. De mosterd wordt al sinds 1866 geproduceerd. Tijdens de DDR-periode groeide het uit tot een van de bekendste voedingsproducten van Oost-Duitsland. Vrijwel elke Duitser kent de pot met het blauwe deksel.

Na de val van de Muur was het even onzeker of de productie kon doorgaan. In tegenstelling tot veel andere DDR-producten bleef de mosterd echter populair. Tegenwoordig wordt Bautz’ner Senf nog altijd geproduceerd in Kleinwelka, een dorp net buiten Bautzen.

Wie meer wil weten over de mosterdgeschiedenis kan in het centrum het Bautz’ner Senfmuseum bezoeken. In de naastgelegen Senfladen kun je verschillende soorten mosterd proeven, waaronder varianten met knoflook, bier of bosbessen. Bij mij thuis staat standaard ook een potje Bautz’ner Senf in de kast.

Wanneer je door Bautzen loopt, let dan eens op de straatnaamborden. De namen staan namelijk niet alleen in het Duits maar ook in het Sorbisch. Bautzen, of Budysin, wordt gezien als de hoofdstad van de Sorben in de regio Oberlausitz.

De Sorben zijn een West-Slavisch volk dat al in deze regio leefde voordat de Duitsers hier kwamen wonen. Eeuwenlang werden zij gediscrimineerd en vervolgd. Tijdens de nazi-periode bereikte dat een dieptepunt. In de DDR-tijd kwam er juist meer aandacht voor de Sorbische cultuur.

Tegenwoordig wonen er nog ongeveer 40.000 Sorben in de regio. Steeds minder mensen spreken de taal en langzaam verdwijnen delen van de Sorbische cultuur. Daarom wordt er actief ingezet op het behoud van de taal en tradities. Zo wordt onder andere een Sorbische krant gesubsidieerd zodat de taal blijft bestaan. Rond Pasen vieren de Sorben hun tradities met grote optochten in traditionele klederdracht.

Wie meer wil weten over hun geschiedenis kan een bezoek brengen aan het Sorbisch Museum bij het kasteel Ortenburg.

De derde ‘S’ verwijst naar een donker hoofdstuk uit de geschiedenis van de stad. In Bautzen stonden twee gevangenissen die bekend werden als Bautzen I en Bautzen II.

Vooral Bautzen II was berucht. Tijdens de nazi-periode werden hier al politieke gevangenen opgesloten. Na de Tweede Wereldoorlog gebruikte het Sovjetleger de gevangenis en vielen er veel slachtoffers tussen 1945 en 1949. In de DDR-tijd nam de Stasi het gebouw over. Politieke tegenstanders van het regime verdwenen hier soms jarenlang van de radar. Hierdoor kreeg de uitdrukking ‘Ab nach Bautzen’ een beladen betekenis.

Vandaag de dag is Bautzen II een museum waar bezoekers kunnen zien hoe gevangenen hier leefden.

Het historische centrum van Bautzen telt meer dan 1000 monumentale gebouwen. Tijdens een wandeling door de stad kom je langs torens, kerken, pleinen en bijzondere musea. Veel van deze plekken liggen op korte afstand van elkaar, waardoor je de stad goed te voet kunt verkennen.

Ik ontdekte Bautzen samen met Martin Pasch, een zeer vriendelijke man die mij graag de mooiste plekjes van zijn stad liet zien. Wie meer achtergrond wil horen, kan een rondleiding boeken met een lokale gids. Bautzen heeft een lange geschiedenis en een gids kan veel verhalen vertellen die je anders snel zou missen.

Hieronder vind je enkele bezienswaardigheden die je tijdens een bezoek aan Bautzen zeker moet zien.

In Bautzen staan in totaal 14 historische torens die samen de beroemde skyline van de stad vormen. Veel van deze torens maakten vroeger deel uit van de stadsmuren en verdedigingswerken die de stad beschermden.

Een van de bekendste torens is de Reichenturm. Deze toren staat scheef en helt ongeveer 1,44 meter uit het lood. Daardoor wordt hij vaak vergeleken met de toren van Pisa. Ook de Alte Wasserkunst is een opvallende toren. Dit bouwwerk had vroeger een ingenieus systeem waarmee water omhoog werd gepompt naar het hoger gelegen deel van de stad.

Een aantal torens in Bautzen kan worden beklommen. Vanaf boven heb je een prachtig uitzicht over de stad en de rivier de Spree. Vooral de Reichenturm, Lauenturm en Alte Wasserkunst bieden een mooi panorama over de historische binnenstad.

Tot de bekendste torens van Bautzen behoren onder andere:

• Reichenturm
• Lauenturm
• Matthiasturm
• Alte Wasserkunst
• Wendischer Turm

De Dom St. Petri is een van de belangrijkste gebouwen van Bautzen. De kerk is bijzonder omdat het een simultaankerk is. Dat betekent dat zowel katholieken als protestanten het gebouw gebruiken. Binnen in de kerk worden de twee gedeelten gescheiden door een eenvoudig hekwerk. Daarnaast heeft het schip van de kerk een opvallende knik. Tijdens de bouw stuitte men namelijk op de fundamenten van een oudere kerk waardoor men moest uitwijken.

De toren van de Dom is de hoogste toren van Bautzen. In deze toren woont een van de laatste torenwachters van Duitsland.

De Fleischmarkt is een van de mooiste pleinen in het centrum van Bautzen. Rond het plein staan kleurrijke herenhuizen uit de renaissance en barok. Aan de Fleischmarkt staat ook het historische Rathaus, dat al ongeveer 800 jaar oud is. Op de gevel bevindt zich een bijzondere zonnewijzer. Deze Sonnenuhr toont niet alleen de tijd, maar ook de datum, de maand en de lengte van de dag.

Onder het historische centrum van Bautzen ligt een netwerk van oude kelders en gangen dat vroeger verschillende gebouwen met elkaar verbond. Dit zogenoemde Bautzener Untergrund ontstond door de eeuwen heen toen bewoners steeds nieuwe kelders en opslagruimtes aanlegden.

De ondergrondse gewelven werden gebruikt als opslagplaats voor goederen, maar boden in tijden van oorlog ook bescherming voor de inwoners van de stad. Sommige delen van het tunnelsysteem zijn tegenwoordig instabiel en daarom afgesloten.

Een van de ingangen tot deze ondergrondse ruimtes bevindt zich bij de Tourist-Information aan de Fleischmarkt. Tijdens speciale stadsrondleidingen, zoals de tour Bautzener Altstadtgeheimnisse, kun je een deel van deze historische kelders nog bezoeken. Zelf mocht ik via het toerismebureau een kijkje nemen in een van de gangen onder het plein.

Aan de rand van het centrum ligt de Nikolaifriedhof met de ruïne van de Nikolaikirche. De begraafplaats werd al in het begin van de vijftiende eeuw ingewijd. Tijdens de Dertigjarige Oorlog werd de kerk in 1634 verwoest en daarna nooit meer herbouwd. Vandaag de dag staan alleen de muren nog overeind.

Rond de ruïne liggen oude grafstenen van onder andere dominees, bisschoppen en inwoners van de stad. De plek heeft een bijzondere sfeer en is een van de rustigere plekken in Bautzen.

Een van de mooiste uitzichten op Bautzen heb je vanaf de overkant van de Spree. Vanaf hier zie je goed hoe de stad op een granieten rotsplateau ligt en hoe de torens en stadsmuren boven het landschap uitsteken. Vooral bij zonsondergang is dit een indrukwekkend gezicht. De skyline met de torens, stadsmuren en bruggen laat goed zien waarom Bautzen vaak de stad van de torens wordt genoemd.

Onder de rotsen van het historische centrum staat een van de oudste huizen van Bautzen. Dit huis werd gebouwd in 1604 en is bekend als het Hexenhaus.

Volgens een oude legende werd het huis beschermd door een heks. Daardoor zou het de grote stadsbrand van 1634 hebben overleefd. In werkelijkheid had het waarschijnlijk een waterput onder of naast het huis. Daarmee konden de bewoners het gebouw nat houden wanneer er brand uitbrak.

Als je goed naar het dak kijkt zie je nog iets bijzonders. Vanuit elke hoek lijkt het dak een andere vorm te hebben. Bekijk het dan eens vanuit verschillende posities en je zult zelf zien wat ik bedoel.

Even buiten het centrum staat Villa Weigang. Deze villa werd in 1903 gebouwd naar een ontwerp van architect Professor Alvin Anger. Het gebouw is uitgevoerd in Jugendstil en valt meteen op door de sierlijke vormen en details. Veel mensen beschouwen het als het mooiste huis van Bautzen. Tegenwoordig wordt de villa onder meer gebruikt voor evenementen en bruiloften. Het interieur is niet altijd vrij toegankelijk, maar bij speciale gelegenheden of rondleidingen kun je soms ook een kijkje binnen nemen.

De voormalige gevangenis Bautzen II is tegenwoordig een gedenkplaats en museum. Bezoekers kunnen hier zien hoe politieke gevangenen tijdens de DDR-periode werden vastgehouden. Het complex werd in verschillende periodes gebruikt, onder andere door de nazi’s, het Sovjetleger en later door de Stasi.

Vooral in de DDR kreeg Bautzen II een beruchte reputatie. Politieke tegenstanders van het regime werden hier soms jarenlang opgesloten. In tegenstelling tot veel andere gevangenissen ging het hier niet zozeer om fysiek geweld, maar vooral om psychologische druk en isolatie.

De cellen, gangen en verhoorkamers geven een goed beeld van het leven in de gevangenis. Tijdens recente onderzoeken werd zelfs verborgen afluisterapparatuur gevonden in sommige cellen. De toegang tot het museum is gratis en een bezoek is absoluut de moeite waard.

Niet ver van Bautzen II ligt de Karnickelberg, een gedenkplek die verbonden is met de donkere geschiedenis van de gevangenissen in Bautzen. Tijdens en kort na de Tweede Wereldoorlog werden hier politieke gevangenen begraven die in de gevangenissen van de stad waren omgekomen.

Veel van deze begrafenissen gebeurden in het geheim. Jarenlang was nauwelijks bekend wie hier precies begraven lagen. Historici vermoeden dat er nog altijd honderden tot mogelijk duizenden slachtoffers in de grond liggen. Een plek om even stil van te worden.

Een bijzondere manier om Bautzen te ontdekken is de avondwandeling met Mönch Eusebius. In restaurant Mönchshof verschijnt een gids verkleed als monnik die bezoekers meeneemt voor een wandeling door de historische binnenstad. Zodra de schemering valt krijgt de stad een heel andere sfeer en dat maakt deze rondleiding extra bijzonder.

Tijdens de wandeling vertelt Eusebius verhalen over het leven in Bautzen in de tijd van de middeleeuwen. Onderwerpen zoals geloof, liefde, intriges en oude legendes komen daarbij voorbij. De verhalen zijn niet alleen informatief, maar worden ook met humor verteld. Regelmatig zitten er grappige opmerkingen en anekdotes in de rondleiding, waardoor het publiek vaak moet lachen.

De rondleiding vindt meestal plaats op dinsdag en donderdagavond en kost ongeveer zes euro per persoon. Het helpt wel als je een beetje Duits begrijpt. De gids vertelt zijn verhalen volledig in het Duits en juist de humor en kleine details maken de rondleiding extra leuk wanneer je de taal goed volgt.

Het vertrekpunt is restaurant Mönchshof, waar je ook direct een ticket kunt kopen voor de wandeling.

Als je in Bautzen bent, is het eigenlijk vanzelfsprekend om een gerecht te proberen waarin Bautz’ner Senf is verwerkt. Daarvoor ben je bij de Bautz’ner Senfstube op de juiste plek. Op de kaart staan verschillende Saksische gerechten waarbij de beroemde mosterd uit Bautzen een belangrijke rol speelt.

Ik bestelde hier zelf het Würziges Feuerfleisch, scherp op smaak gebracht met Bautz’ner Rustikal-Senf en geserveerd met Böhmische Hefeknödel. Een stevige maaltijd die perfect past bij de regionale keuken. De Bautz’ner Senfstube is daarnaast ook een goede lunchtip wanneer je de stad verkent.

Het restaurant is populair, dus reserveren is aan te raden als je hier wilt eten.

Restaurant Mönchshof is een goede plek om kennis te maken met regionale gerechten uit Saksen. Op de kaart staan stevige maaltijden, lokale specialiteiten en Saksisch bier. Het restaurant is daarnaast het vertrekpunt van de avondwandeling met Mönch Eusebius, een rondleiding door de stad waarbij een gids verkleed als monnik verhalen vertelt over het middeleeuwse Bautzen.

Bautzen is een leuke bestemming voor een dagtrip vanuit Dresden, maar ook voor een rustig weekend in Saksen. Tijdens mijn bezoek overnachtte ik in Haus Buchheim – Pension am Schloss. Deze accommodatie ligt op ongeveer 120 meter van de Dom St. Petri en bevindt zich in een historisch gebouw uit de zestiende eeuw.

Andere goede opties in Bautzen zijn:

• Best Western Plus Hotel Bautzen
• Hotel Goldener Adler
• Pension Am Schloss

De stad ligt vlak bij de A4, de snelweg die Dresden met Görlitz en Polen verbindt. Vanuit Dresden rijd je in ongeveer 45 minuten naar Bautzen. In en rond het historische centrum zijn verschillende parkeergarages en parkeerplaatsen.

Bautzen heeft een eigen treinstation met verbindingen naar onder andere Dresden en Görlitz. Vanuit Dresden duurt de treinreis ongeveer een uur.

Veel reizigers bezoeken Bautzen als dagtrip vanuit Dresden. Dankzij de korte afstand is de stad goed te combineren met een verblijf in de hoofdstad van Saksen.

Bautzen ligt in een interessante regio van Duitsland waar nog veel meer te ontdekken valt. Combineer je bezoek bijvoorbeeld met:

• Görlitz
• Zittau
• het Zittauer Gebirge
• Dresden
• Nationaal Park Sächsische Schweiz

Deze bestemmingen liggen relatief dicht bij elkaar en maken het oosten van Saksen een leuke regio voor een korte rondreis.

Disclaimer: Mijn bezoek aan Bautzen is tot stand gekomen in samenwerking met Saksen Toerisme. Ik krijg niet betaald voor het schrijven van dit artikel en alles wat je leest is mijn persoonlijke mening/ervaring